Plenty en het civilisatieproces

20120829-in-it-we-trust
Tijdens het lezen van The Birth of Plenty moest ik regelmatig denken aan het magnum opus van Norbert Elias, Het civilisatieproces. Eerder heb ik de verschillende ontwikkelingstadia beschreven die Elias hanteert (volg link). In dat artikel heb ik ze met de ontwikkelingsstadia van bedrijven vergeleken. Hier wil ik een relatie leggen tussen de ideeën van Elias enerzijds en een aantal denkbeelden van Bernstein anderzijds.

Er zijn namelijk genoeg overeenkomsten tussen Elias en Bernstein. Volgens Elias heersten vanaf de 11de eeuw monopolies met een heerser. Deze heersers werden in de loop van de tijd meer afhankelijk van hun onderdanen. Bernstein beschrijft het mechanisme dat er voor zorgde dat in gebieden waar landeigendom werd gerespecteerd de oogsten toenamen en daarmee ook de bevolking. Mensen waren bovendien bereid om voor de autonomie van hun gebied te vechten, want daarmee verdedigden zij hun eigen eigendom.

More subtly, when these better-off societies went to war, it was to defend their own land and crops; consequently, their citizen-soldiers had higher fighting morale.

Heersers die begrip kregen voor de welvaart van hun onderdanen haalden daar zelf ook voordeel uit. Zolang zij hun onderdanen niet te veel plukten, werd de schatkist juist beter gevuld.

Uiteindelijk evolueerden landen naar situaties waarin eerst een grotere groep het staatsmonopolie bemachtigde; de alleenheerser verdween langzaam van het toneel. Tenslotte was er sprake van “staatsmonopolies” die breed maatschappelijk werden gedragen, onze huidige staten. Bernstein spreekt over zogenaamde service states, die zorgen voor onderwijs, bescherming van individuen en eigendomsrechten door een politiemacht, onafhankelijke rechtspraak en ze zorgen voor infrastructuur waardoor mensen en goederen zich gemakkelijker konden verplaatsen.

Heersers die hun rijkdom en financiën beheersten door te plunderen waren uiteindelijk ten dode opgeschreven. Iemand als Napoleon was zich daar kennelijk van bewust. Hij financierde zijn heerschappij door verovering en plundering. De ouderwetse manier, dus. De door hem verslagen vijanden kregen zeer zware belastingen opgelegd. Napoleon … observed, “My power will fail if I do not feed it on new glories and new victories. Conquest has made me what I am, and only conquest can enable me to hold my position.”

Het inleveren van autonomie levert veiligheid op. Zonder de daarbij behorende voordelen zou autonomie niet worden opgegeven. Als het staatsmonopolie (op rechtspraak en geweld) breed maatschappelijk wordt gedragen zoals wij dit nu in het westen kennen, dan pas is er sprake van zoveel veiligheid dat het eigendomsrecht wordt beschermd, ook van de allerzwaksten. Het denken wordt niet meer gecontroleerd door religie, een heerser (waarbij de kerk van vroeger ook gerust als heerser mag worden gezien) of een groep. Het verdwijnen van controle over het denken gaf ruimte aan onafhankelijk wetenschappelijk denken.
Vanuit het breed gedragen staatsmonopolie werd gewerkt aan voorzieningen die voor iedereen van belang waren, zoals de aanleg van infrastructuur. Wat Elias niet zo nadrukkelijk benoemt, maar Bernstein wel, is dat er ook steeds meer randvoorwaarden ontstonden waardoor goedkoper kapitaal voor iedereen beschikbaar kwam. Alles bij elkaar hadden we daarmee de voorwaarden voor het ontstaan van welvaart in handen.

Er kan natuurlijk altijd over worden gevochten wat nu het kip was en wat het ei. Kwamen al die hervormingen voort uit maatschappelijke veranderingen of veranderde de maatschappij doordat er behoefte kwam aan andere economische structuren en waarborgen. In ieder geval kan geconstateerd worden dat toevoeging van de ideeën van Bernstein aan die van Elias het plaatje completer maakt.

Als achtergebleven landen of gebieden de procesgang van de civilisatie volgen zoals geschetst door Elias en als zij gaan voldoen aan de vereisten die Bernstein opsomt als de basis voor welvaart, dan zullen ook zij meegaan in de vaart der volkeren. Maar niet van de ene dag op de andere, zoals Bernstein schetst:

The modern-day Muslim world is no more backward than the bulk of continental Europe was three centuries ago, and in many regards, such as access to transport, communication, and capital, it is in a better position. Beginning in the sixteenth century, Western Europe slowly began to overthrow religion as its organizing principle. In other words, Western Europe began to acquire a civil society. If the Muslim world truly wishes to enter the modern era, it, too, must do that. The process will require centuries, not decades or years.

Citaten uit: The Birth of Plenty van Bernstein. Dit boek op Bol.com.

Boekbespreking van The Birth of Plenty.

Tags: , , , , ,

Comments are closed.