False Dawn

false-dawn-john-grayJohn Gray behandelt in False Dawn op indringende wijze de vrije markt en, specifieker, het Amerikaanse vrije marktdenken.

In de USA wordt de vrije markt als een universeel model gezien voor de economie van ieder land ter wereld. Het geloof in de vrije markt is daar volledig verstrengeld met het verlichtingsdenken.

… modernity, the free market and the universal reach of American institutions have become virtually synonymous in the American public mind.

Dit is echter helemaal niet zo vanzelfsprekend en juist. Gray gaat hier uitgebreid op in. Hierna voorbeelden van enkele van zijn inzichten.

Vrije markt, legitimiteit en stabiliteit
Gray betoogt dat de vrije markt en democratie helemaal niet vanzelf samengaan, zoals in het Amerikaanse geloof wordt beleden. Democratie en vrije markt zijn rivalen. Hij haalt historische voorbeelden aan waarin regeringen die rigoureuze maatregelen nemen ten faveure van de vrije markt bij volgende verkiezingen door het electoraat worden gestraft. Een te ver doorgevoerde vrije markt heeft zoveel negatieve sociale gevolgen dat dit door de kiezers niet gepikt wordt.

Regeringen danken hun legitimiteit aan de veiligheid die zij hun burgers bieden. Teveel vrije markt, leidt tot een vermindering van legitimiteit. Het opleggen van vrije markt idealen aan alle landen van de wereld kan, zo betoogt Gray, er alleen maar toe leiden dat de instabiliteit in de wereld toeneemt. Waar de vrije markt wordt opgelegd, met allerlei ellende tot gevolg, wordt voeding gecreëerd voor fundamentalistische groepen.

Gray toont aan dat staten waar de vrije markt in het recente verleden werd doorgedrukt (zoals Groot Brittannië onder Thatcher) een sterk apparaat opbouwen om sociale krachten die de vrije markt weerstreven aan te kunnen. Laissez faire leidt paradoxaal genoeg tot een grotere en sterkere overheid. Het effect van de maatregelen was dat de maatschappij desintegreerde; er kwamen meer alleenstaande, meer tienermoeders en meer criminaliteit. De verschillen tussen rijk en arm namen toe, en, misschien erger, de middenklasse werd kleiner en zwakker. Dat laatste leidde er toe dat er op een bepaald moment te weinig electoraat over was om de regering in het zadel te houden.

In Nieuw Zeeland bestond nooit een echte “onderklasse” totdat de vrije markt er door werd gevoerd, daarna had Nieuw Zeeland wel een “onderklasse”. Teveel vrije markt leidt tot armoede voor velen (en tot rijkdom voor enkelen).

Het vervelende voor de volgende regering is dat een sociaal programma nauwelijks meer is te herstellen, omdat alle oude sociale instituties vergaand zijn afgebroken, zoals in Groot-Brittannië na Thatcher.

Gray bevestigt dat de vrije markt economisch het meest efficiënt is, Maar, hoe vrijer de markt, hoe hoger de sociale kosten. Daar weegt de economische efficiëntie op de langere termijn niet tegenop.

Globalisering?
Globalisering wordt vaak gezien als een soort wereldwijde gelijkschakeling. Dat is het niet, stelt Gray, globalisering bestaat juist bij de gratie van verschillen. Waar grote verschillen zijn, wordt in het ene land geproduceerd en in het andere land geconsumeerd. Als de lonen overal gelijk waren, dan zou productie zo dicht mogelijk bij de afzetmarkt plaatsvinden.

Doordat grenzen steeds minder een rol spelen in de wereldeconomie zijn er geen staten meer die deze wereldeconomie kunnen beheersen. De grote multinationals kunnen dat ook niet. De internationale economie functioneert grotendeels autonoom.

Gray wijst er fijntjes op dat de huidige beweging in China naar een meer kapitalistische economie, niet op Westerse leest is geschoeid. Zij die denken dat China Westerser wordt hebben ongelijk, China verandert op haar eigen wijze en neemt daarbij afscheid van een ouder model uit het Westen, namelijk van het Marxisme.
De Chinese economie ontwikkelt zich heel anders dan die in Westerse landen. De cultuur is anders, dat weerspiegeld zich in het zakendoen. China wordt kapitalistischer, maar op Chinese wijze.
Chinees zaken doen is gebaseerd op vertrouwensrelaties en dan nog vooral vertrouwensrelaties tussen familieleden. Veel overzeese Chinezen starten in China bedrijven en herintroduceren daar waarden die onder Mao verloren waren gegaan.
Het westerse (Amerikaanse?) geloof dat welvaart automatisch leidt tot een overgang naar liberale democratie is onzin. Zolang staten welvaart bevorderen en veiligheid voor hun onderdanen genereren beschikken zij over legitimiteit. De roep op democratie zal daar, zoals nu in China, bijna afwezig zijn. Aan de andere kant kunnen de meest democratische landen aan een gebrek aan legitimiteit ten onder gaan, wanneer zij juist niet voor de basis van welvaart en veiligheid van hun onderdanen zorgen.

Overheidsbemoeienis
Rechts in de USA is groot pleiter voor de vrije markt, maar ook voor minder overheidsbemoeienis. Dat is echter helemaal niet zo vanzelfsprekend. Gray beschrijft hoe de overheid in Amerika altijd bepalend is geweest voor de geschiedenis van het land.

To represent the United States as a country with a history of minimum government requires considerable imagination.

Hij maakt korte metten met het idee dat minimale overheidsbemoeienis uiteindelijke tot de meeste voorspoed voor iedereen leidt.

The dogma that the free markets are the most effective means of wealth creation touches the world’s actually existing capitalisms at virtually no point. In the world’s most successful emerging economies modernization has not meant adopting American-style free markets. It has meant continuous state intervention on a large scale.

Gray betoogt dat een wereldwijde vrije markt zonder een macht die kan zorgen dat iedereen zich aan de spelregels houdt een illusie is.

A world economy in which the property rights recognized by transnational organisations are unenforceable is not a free market. It is an anarchy.

En dat geeft te vrezen voor de toekomst, want:

History confirms that free markets are not self-regulating. They are inherently volatile institutions, prone to speculative booms and busts.

False Dawn Samengevat
In het “postscript” vat Gray zijn boek samen.

False Dawn argues that a global free market is not an iron law of historical development but a political project.

De samenvatting:
1. De vrije markt is geen natuurlijke staat der dingen. In de geschiedenis is de vrije markt een zeldzaam fenomeen. Gereguleerde markten zijn de norm. Een vrije markt kan alleen door zware staatsbemoeienis ontstaan. Minimale staatsbemoeienis gaat niet samen met een vrije markt.
2. Democratie en vrije markt zijn eerder concurrenten van elkaar, dan partners.
3. Socialisme/communisme heeft afgedaan als economisch systeem.
4. In westerse landen wordt de neergang van het Marxistische denken als een overwinning van het Westen gezien. Maar Marx was een exponent van Westers denken en in voormalige communistische landen is het economische bestel bijna nergens vervangen door Westerse economische modellen.
5. Het Marxisme-Leninisme en het economisch rationalisme van de vrije markt hebben veel gemeen.
Both Marxism-Leninism and free-market economic rationalism adopt a Promethean attitude to nature and exhibit scant sympathy for the casualties of economic progress. Both are variants of the Enlightenment project of supplanting the historic diversity of human cultures with a single, universal civilization. A global free market is that Enlightenment project in its latest - perhaps last - form.
6. Een wereldwijde vrije markt is een Amerikaans project.
7. De chronische onveiligheid van het laat moderne kapitalisme en dan vooral de meest vergaande varianten van de vrije markt leiden tot ontmanteling van centrale instituties en van de welvaart van de middenklasse.
8. Er is een hervorming nodig van de wereldwijde economie. Gray is niet optimistisch over de mogelijkheden om deze doorgang te laten vinden. De USA kan alles tegenhouden, omdat alle belangrijke internationale instituties die van belang zijn dankzij Amerikaans geld bestaan. De USA heeft de macht om hervormingen tegen te houden (maar niet de macht om haar ideeën overal op te dringen). De USA zal hervormingen tegenhouden omdat het geloof in de vrije markt, met inbegrip van alle door Gray aangetoonde foutieve denkbeelden, in Washington domineert.

Slot
Gray doet nogal zwarte uitspraken over de toekomst van de wereld, de vrije markt en de economie. Die uitspraken lijken mij nogal onzeker. Juist die voorspellingen zijn matig onderbouwd, terwijl zijn beschouwingen over de werkelijkheid anno nu wel buitengewoon goed zijn onderbouwd.

Dat neemt niet weg, dat Gray een boek heeft geproduceerd waarmee nogal wat vooroordelen geslecht worden. Na lezing, zie je de wereld toch echt anders dan daarvoor.

Kortom: een zeer aanbevelenswaardig boek!

False Dawn bij bol.com (EN) en NL.
Alle citaten in dit blog komen uit dit boek.

Tags: , ,

Comments are closed.