Popper en maakbaarheid

CEO-organisatie-omgeving

Eerder besteedde ik aandacht aan het maakbaarheidsdenken. Ik stelde dat op basis van het fenomeen van contingentie de maakbaarheid van onze werkelijkheid uiterst gering is. Ik stelde tegenover het maakbaarheids- of utopische denken het pragmatisme, ofwel: het vooruithandelen (lees: Maakbaarheid).

Karl Popper geeft in zijn “The Open Society and its enemies” aan dat “Utopian engineers” de kennis missen om grootschalige sociale utopieën vorm te geven. Maar, stelt Popper zij zullen zelf maar al te graag verwijzen naar de ingenieurs die via hun “blue prints” wel degelijk in staat zijn om zeer ingewikkelde machinerieën vorm te geven. En, inderdaad juist de prestaties in vakgebieden als de bouw en de werktuigbouw kunnen als bewijs worden gezien dat de menselijke werkelijkheid wel degelijk maakbaar zou zijn. Popper geeft daarop de volgende reactie.

“My reply would be that the mechanical engineer can do all this because he has sufficient experience at his disposal, i.e. theories developed by trial and error. But this means that he can plan because he has made all kinds of mistakes already; or in other words, because he relies on experience which he has gained by applying piecemeal methods. His new machinery is the result of a great many small improvements. He usually has a model first, and only after a great number of piecemeal adjustments to its various parts does he proceed to a stage where he could draw up his final plans for the production. Similarly, his plan for the production of his machine incorporates a great number of experiences, namely, of piecemeal improvements made in older factories. The wholesale or large-scale method works only where the piecemeal method has furnished us first with a great number of detailed experiences, and even then only within the realm of these experiences.”

Inderdaad de maakbaarheid van de (werktuig)bouw is gebaseerd op heel veel experimentjes, op proefondervindelijke kengegevens. Daarbij moeten we niet vergeten dat veel is gebaseerd op natuurwetten. Wetten die binnen zekere geldigheidsgebieden uiterst bruikbaar en betrouwbaar blijken te zijn. Wetten die in complexe omgevingen, met ontelbare actoren die allemaal op elkaar inwerken, niet uit de realiteit af te leiden zijn. Daarnaast resulteert de maakbaarheid van de (werktuig)bouw in concrete objecten, die weliswaar bepaalde functies uit kunnen oefenen, maar die in hun wezen nogal onveranderbaar zijn. Een graafmachine blijft altijd een graafmachine, wat er in de omgeving ook gebeurt. Terwijl mensen afhankelijk van hun omgeving verschillend gedrag vertonen, elkaar beïnvloeden en met elkaar voortdurend verandering vertonen. Als individu, als groep, als cultuur, als organisatie. Noem maar op.
Die veranderlijkheid leidt tot de gebrekkige maakbaarheid van plannen, zoals de plannen die organisaties voor hun toekomst opstellen. Gedrag van consumenten, klanten, andere stakeholders, het is allemaal maar moeilijk te voorspellen. En daarmee zijn onze (strategische) plannen en doelstellingen maar zeer beperkt realiseerbaar. En daarom is ons vermogen om de werkelijkheid richting die doelstellingen te doen bewegen, zeer beperkt. De werkelijkheid beïnvloeden, dat kunnen we slechts een heel klein beetje. Maar onze omgeving zal omgekeerd de kansen om die doelstellingen te behalen wel zeer sterk beïnvloeden.
Laat het duidelijk zijn. Het vermogen van een organisatie om haar omgeving te beïnvloeden, is altijd vele malen kleiner dan het vermogen van die omgeving om het welslagen van de plannen van een organisatie te beïnvloeden. En, dat mag duidelijk zijn, het vermogen van een topman om de omgeving van zijn organisatie te beïnvloeden, is altijd vrijwel nihil in vergelijking tot het vermogen van de omgeving om het welslagen van de plannen van de organisatie te beïnvloeden!

Een mooi voorbeeld hiervan zijn zoekmachines en sociale netwerken. Ze kunnen vandaag razend populair zijn, en morgen verdwenen zijn. Hyves leek lang het sociale netwerk van Nederland te blijven, en opeens vlogen alle gebruikers weg. Zwermgedrag. Nu is Facebook de grootste, morgen…

Nogmaals Popper aan het woord:

Accordingly, it is not reasonable to assume that a complete reconstruction of our social world would lead at once to a workable system. Rather we should expect that, owing to lack of experience, many mistakes would be made which could be eliminated only by a long and laborious process of small adjustments; in other words, by that rational method of piecemeal engineering whose application we advocate.

En toch heerst in organisaties nog maar al te vaak het maakbaarheidsgeloof. Er wordt gereorganiseerd. Een oude blauwdruk (die inmiddels ingeregeld was) wordt vervangen door een nieuwe blauwdruk. En men denkt werkelijk daarmee gelijk iets beters gecreëerd te hebben. De werkelijkheid is echter meestal dat er van alles, wat voorheen werkte, ontregeld is. En dat er pas na enige tijd (denk in jaren) iets ontstaat dat weer werkbaar is. De ene werkbare werkelijkheid is dan door een andere vervangen. Tot grote verbetering leidt het zelden.
Plannen die worden opgesteld om strategische, tactische en operationele doelstellingen te behalen lijken op papier veelbelovend. De werkelijkheid is echter te weerbarstig om zich in plannen te laten vatten. Er gebeurt wel het een en ander, maar of dat tot de best mogelijk uitkomst leidt voor de plannende organisatie? De vraag stellen is hem beantwoorden.

Lees ook: “Maakbaarheid

en

Evolutie en voorspelbaarheid

The Open Society and its enemies” bij managementboek.nl (NL) en bij bol.com.

Tags: ,

Comments are closed.