“De ondergang” en “Berichten uit Kolyma”

De ondergang

Berichten uit Kolyma

Recent heb ik Berichten uit Kolyma van Varlam Sjalamov en het eerste deel van De ondergang van J.J. Presser gelezen. Het eerstgenoemde boek beschrijft verhalend de belevenissen van Sjalamov in de Russische strafkampen rond de tweede wereldoorlog. Het andere boek is documentair van aard en behandelt de lotgevallen van de joden in Nederland tijdens de eerste jaren van de tweede wereldoorlog.

Een opvallend overeenkomst is dat aanvankelijk zowel in Nazi Duitsland als in Stalin’s Rusland voortdurend naar een wettige basis werd gezocht voor de onderdrukking en mishandeling van medemensen. In beide gevallen begon het nog redelijk mild, zeker als je weet hoe het uiteindelijk allemaal werd.
Na de inval van de Duitsers in Nederland begonnen de razzia’s niet gelijk. Langzaamaan werden er steeds nieuwe regels uitgevaardigd. Regels die weliswaar discriminerend van aard waren, maar die in het begin en doordat ze steeds “slechts” iets erger waren dan de vorige regels meevielen, omdat “het niet erger was dan dat”.
Ook in de Sovjet-Unie werden de regels steeds pittiger. De duur van de verbanningen was aanvankelijk nog niet extreem; 5 jaar bijvoorbeeld. Och, ook dat viel mee, het was tenslotte geen tien of twintig jaar.
De gezagsdragers gingen in beide gevallen niet op eigen gezag, of uit fanatisme of haat te werk. Nee, ze volgden de regels. In lastige situaties, als er bijvoorbeeld een dilemma optrad, dan vroegen zij hun meerderen om aan te geven hoe zij moesten handelen. Heel gezagsgetrouw. De Duitsers zochten zelfs in de Nederlandse wetten naar teksten waarop zij zich konden baseren. De regels werden fijner en fijner. Althans fijnmaziger. Voor de betrokkenen ontvouwde zich een net dat hen steeds meer beperkte. Uiteindelijke leiden de regels naar Westerbork en verder…
In Kolyma en de overige goelag werden regels gecreëerd over van alles en nog wat. Ook hier gold dat het leven er niet prettiger op werd voor iemand die daarheen verbannen was.
De ontmenselijking werd in beide gevallen volledig gelegitimeerd door wetten en regels van bovenaf. De uitvoerders van de wetten waren gedekt. Zij deden niets fout, althans juridisch gezien niet!

Onlangs liet een politiechef zich hier in Nederland kritisch uit over voorstellen om boerka’s te verbieden. Hij zag problemen in de handhaving van dit soort regelgeving. Sommige politici stonden vooraan om te roepen dat een politieman gewoon wetten moest uitvoeren en handhaven.
Ik, daarentegen, ben blij dat er kritische en waakzame mensen zijn. En ik ben blij dat we in een land leven waarin deze mensen zich daarover uit laten en uit kunnen en mogen laten.

Een andere opvallende overeenkomst tussen de nazi’s en de stalinisten in de kampen is het gegeven dat echte misdadigers een hogere status en veel meer macht hadden dan de “gewone” gevangenen; de joden of de politiek veroordeelden.

Andersheid was in beide gevallen het onderscheidende thema. De joden waren anders, de politiek veroordeelden ook. Hun andersheid maakte hen uiteindelijk vogelvrij. In de kampen, zowel de vernietigingskampen als de verbanningsoorden in de Sovjet-Unie, waren bepaalde groepen uiteindelijk overgeleverd aan hun bewakers. En die mochten in de loop van de tijd steeds meer. Bewakers mochten op laatst met volstrekte willekeur met de aan hen onderworpenen doen wat hen goed dunkte. Ergens was de lijn van handelen volgens de regels overschreden. Ergens was het regel geworden dat een bepaalde groep vanwege haar andersheid alles had te accepteren. En toen kwam het beest echt los…

De ondergang op bol.com

Berichten uit Kolyma op bol.com

Tags:

Comments are closed.