Bas Heijne, Moeten wij van elkaar houden?

bas-heijne-moeten-wij-van-elkaar-houdenGelezen Bas Heijne, Moeten wij van elkaar houden? Het populisme ontleed, De Bezige Bij Amsterdam, 2011

Het boek “Moeten wij van elkaar houden?” van Bas Heijne bestaat uit een aantal artikelen waarin hij het rechts populisme ontleedt. Vooral in het hoofdstuk “Een nieuwe beweging” fileert hij het verschijnsel tot op de essenties.

Hierna enkele van de kenmerken van het rechts populisme en enkele reacties hierop door “links” die in het boek aan de orde komen.

Abstracte principes, zoals “de rechtsstaat”
De “progressieve elite” reageert op het populisme met abstracte principes en beginselen die niet aanslaan bij de adepten van het populisme. Sterker het lijken voor deze adepten vage “onwerkelijke abstracties”. De “rechtsstaat” bijvoorbeeld, is in hun ogen een woord waarmee de echte problemen genegeerd worden.
De rechtsstaat gaat uit van de wet die gelijk is voor iedereen. Maar ieder creëert zijn eigen opnies. Die opinies bepalen de kijk op de wereld. Als de rechter in jouw nadeel spreekt of jouw wraakgevoelens onvoldoende bevredigt, dan deugt er niets meer van die rechtsstaat.

Politiek hedonisme & egocentrisme
Heijne kaart ook het fenomeen van het politiek hedonisme aan. Dat is de neiging om te kiezen voor uitingen waar je jezelf prettig bij voelt, terwijl je niet naar de haalbaarheid kijkt of over de consequenties van je uitingen nadenkt. Het is verbaal schieten, schieten, schieten, zonder dat je er iets mee op zal… schieten (inderdaad). In tegendeel zelfs waarschijnlijk. Maar het voelt zo lekker (kennelijk). Grofheid is leuk.

Daarmee krijgt ook het eigentijdse egocentrisme aandacht. De neiging om jezelf als “oké” te zien. Wij willen wel, maar de ander niet. Iedereen staat in zijn (eigen) gelijk en spreekt dat luid uit. Meer dan luid vaak.
De toon van elk debat verhard. In voorbije decennia was nog sprake van een nostalgisch verlangen naar vroeger. Nu is de nostalgie en weemoed verdwenen. De toon is verbeten. De herinnering aan een vermeend aangenaam en vredig verleden wordt omgezet in eisen en dreigementen. Wie te “soft” is (?) kan doodsbedreigingen en scheldkanonnades verwachten.

Het populisme zet zich af tegen het naoorlogse humanisme dat uitgaat van gelijkheid, tolerantie, rechtvaardigheid en solidariteit. Dit humanisme wordt door hele volksstammen niet meer begrepen. Men veronderstelt dat met die houding de eigenheid wordt aangetast in het voordeel van vreemden, onze trots wordt gekrenkt, onze eigen belangen worden weggegooid. Zo wordt gedacht.

Taal en drama
De werkelijkheid wordt voorgesteld als één groot drama, wie daarin niet meegaat, wie niet meehuilt, die is ongeloofwaardig. Die durft de werkelijkheid niet onder ogen te zien. Die is verdacht omdat hij zich in zijn ongepaste humanisme verheven voelt boven de “gewone man”. Die linkse (?) humanist leidt volgens de populist aan een hypocriet positief gevoel over zijn verheven normen en waarden. Links voelt zich goed ten koste van de ander. Links kijkt volgens populistisch rechts weg van de werkelijkheid.

Het populisme, tenslotte, koestert hyperbolisch taalgebruik, bijvoorbeeld de term “straatterroristen”. Het is heel moeilijk een verweer tegen zo’n kreet te vormen. Wie wil er nou niets doen tegen terrorisme? Sterker, terrorisme vraagt om een meedogenloos antwoord, toch?

Vandaag nog werd het bezoek van Beatrix en Maxima aan een moskee in Abu Dhabi afgedaan als een “trieste wanvertoning”. De populisten konden niet verkroppen dat de dames zich aanpasten aan lokale kledinggebruiken. Opmerkelijk omdat de populisten juist van buitenlanders in ons land verwachten dat die zich wel aan ons aanpassen.
Meten met twee maten, ook een populistisch kenmerk, volgens mij.

En toen?
De grote vraag blijft hoe met het rechts populisme om te gaan. Als je niet meegaat in dit populisme, als je er gevaarlijke trekken in ziet, hoe moet je er dan mee omgaan? In een artikel in NRC “Militant humanisme” (15 december 2011) kiest Heijne zelf voor een tussenpositie “een optimistisch geloof is dat de wereld wel degelijk te verbeteren valt, getemperd door een groot wantrouwen in de menselijke natuur.” Maar keer je het populisme daarmee? Nee, helaas. Als de boodschap de populisten al bereikt, dan zullen zij er doof voor zijn. Je hoort de even loze als voorspelbare reactie al: “linkse prietpraat”.

Heijne analyseert scherp. Ondanks het ontbreken van een pasklaar antwoord op populisme is het boek zeker de moeite waard.

Bespiegelingen
Ach, als het waar is dat “links” zich goed voelt ten koste van de ander en dat “rechts” een goed gevoel heeft bij het roepen van onhaalbare intenties, dan is er in ieder geval één zaak waarin de uitersten elkaar ontmoeten, namelijk in hun hedonisme! Iedereen roept maar wat om zich lekker te voelen. Ongeacht de implicaties voor anderen. Zijn we echt zo ver afgegleden?

Net bedacht ik dat ik dit boek waardeer omdat er intelligentie uit spreekt en een onafhankelijke onbevooroordeelde geest. Leid ik daarmee in het huidige gesternte mijn eigen eenzaamheid in? Onbevooroordeeld zijn zal voor de populist voor gemakzucht staan. Je neemt immers geen standpunt in (lijkt het), dat moet een populist wel voor slapheid verslijten. Zonder ferme standpunten heb je afgedaan, toch? Of is het rechts populisme kleiner in belang, dan de overmatige (?) media-aandacht doet veronderstellen en zijn er nog steeds meer mensen die wel hechten aan nuances, aan denken, aan verstand en aan (groot woord) wijsheid?

Lees ook: De verlichting staat voor rust al 10-0 achter!

Dit boek op Bol.com

Tags: , , , , , , , , ,

Comments are closed.